( 1 ) تبريزى : كه قابل تحمّل است . . اين مسأله در رسالهء آيت الله سيستانى نيست ( 2 ) تبريزى : اگر نتواند . . ( 3 ) تبريزى : ممكن باشد تا سال بعد در مكه بماند . . بهجت : مسأله اگر كسى مستطيع شود و حجّ را بجا نياورد و فقير شود ، بايد حجّ بجا آورد ، اگر چه به زحمت باشد . فاضل : مسأله اگر كسى مستطيع شود و مكه نرود و فقير شود ، و استطاعتش از دست برود بايد به هر طريق كه مىتواند حجّ را بجا آورد ، و لو با قرض گرفتن يا اجير شدن باشد . مكارم : مسأله هرگاه حجّ بر كسى واجب شود و انجام ندهد و استطاعتش از دست برود بايد به هر طريق كه مىتواند حجّ را بجا آورد ، و لو با قرض گرفتن يا اجير شدن باشد . زنجانى : مسأله اگر كسى مستطيع شود و به مكَّه نرود و از استطاعت بيفتد ، بايد اگر چه به زحمت باشد بعداً حجّ كند ، بلى چنانچه بدون اختيار انجام حجّ بر او با مشقّت شديد همراه گردد ، تأخير حجّ تا رفع مشقّت شديد جايز است ، ولى حجّ از عهدهء او ساقط نمىشود . مسأله 2047 اگر در سال اولى كه ( 1 ) مستطيع شده به مكه رود ( 2 ) و در وقت معينى كه دستور داده‌اند به عرفات و مشعر الحرام نرسد ، چنانچه در سالهاى بعد مستطيع نباشد حجّ بر او واجب نيست ( 3 ) ولى اگر از سالهاى پيش مستطيع بوده و نرفته ( 4 ) اگر چه به زحمت باشد ( 5 ) بايد حجّ كند . اين مسأله ، در رسالهء آيات عظام : اراكى و مكارم نيست ( 1 ) سيستانى : اگر كسى كه . . ( 2 ) فاضل : بدون سستى و تأخير به مكه رود . . ( 3 ) سيستانى : مگر آنكه از سالهاى پيش مستطيع بوده و نرفته كه در اين صورت اگر چه به زحمت باشد بايد حجّ كند . ( 4 ) فاضل : به هر طريق كه مىتواند بايد حجّ بجا آورد . ( 5 ) تبريزى : كه قابل تحمّل است . . زنجانى : مسأله اگر در سال اوّلى كه مستطيع شده به مكَّه رود و در وقت معيّنى كه دستور داده‌اند به عرفات و مشعر الحرام نرسد چنانچه هنوز مُحرم به احرام حجّ نشده و در اين تأخير مسامحه ننموده و در سالهاى بعد نيز مستطيع نباشد حجّ بر او واجب نيست ولى اگر مسامحه كرده يا از سالهاى قبل مستطيع بوده و نرفته اگر چه به زحمت باشد بايد حجّ را بجا آورد و چنانچه مُحرم به احرام حجّ شده ولى به عرفات و مشعر نرسيده واجب است هر چند با قرض گرفتن يا اكتساب در سال بعد حجّ بجا آورد ؛ بلى چنانچه در تأخير سال قبل معذور بوده و بدون اختيار او انجام حجّ سال بعد با مشقّت شديد همراه باشد لازم نيست دوباره حجّ بجا آورد و در هر حال اگر سال بعد حجّ بجا نياورد حجّى بر عهدهء او نيست هر چند در ترك حجّ معصيت كرده باشد . مسأله 2048 اگر در سال اولى كه مستطيع شده حجّ نكند و بعد بواسطهء پيرى يا مرض و ناتوانى نتواند حجّ نمايد و نااميد باشد از اين كه بعداً خودش حجّ كند ، بايد ديگرى را از طرف خود بفرستد ( 1 ) بلكه اگر ( 2 ) در سال اولى كه به قدر رفتن حجّ مال پيدا ) *